Dolar bazlı bakmak ne anlatır, ne anlatmaz
Türkiye’de yaygın bir alışkanlık, getiriyi dolara çevirip bakmaktır. Bu, nominal TL’ye bakmaktan daha fazla bilgi verir. Ama reel getirinin yerine geçmez, çünkü iki farklı soruyu cevaplarlar.
Dolar bazlı getiri nasıl bulunur
Yatırımın büyüme çarpanı, kurun büyüme çarpanına bölünür. Mantık reel getiri hesabıyla aynı; sadece bölen değişiyor. Reel getiride bölen fiyat endeksi, dolar bazlı getiride kur.
dolar bazlı çarpan = nominal çarpan ÷ kur çarpanı
Aynı dönem, üç ayrı cevap
Ocak 2021 – Temmuz 2026 penceresi:
- USD/TL aylık ortalama: 7,394 → 46,9494, çarpan 6,35
- TÜFE: çarpan 8,21
- BIST 100: çarpan 9,19
Üç bazda sonuç:
| Baz | BIST 100 getirisi | Nereden geldiği |
|---|---|---|
| Nominal TL | +%819,2 | bölüm 1’den |
| TÜFE’ye göre reel | +%12,0 | bölüm 2’den |
| Dolar bazında | +%44,8 | bu bölümün eklediği |
Dolar bazlı sonuç ile reel sonuç arasında 32,8 puan var. Sebebi doğrudan görünüyor: aynı beş buçuk yılda lira, dolara karşı 6,35 kat değer kaybederken yurt içi fiyatlara karşı 8,21 kat değer kaybetti. Kur, iç fiyatlardan daha yavaş hareket etti.
Böyle dönemlerde dolar bazlı getiri, alım gücündeki değişimi olduğundan iyi gösterir.
Ayrışma her zaman aynı büyüklükte değil
Aynı endeks, daha kısa bir pencerede — Ocak 2023 – Temmuz 2026:
| Baz | BIST 100 getirisi |
|---|---|
| Nominal TL | +%167,6 |
| Dolar bazında | +%6,9 |
| TÜFE’ye göre reel | −%23,5 |
Burada iki sayı sadece uzaklaşmıyor, işaret değiştiriyor. Dolar bazlı bakan biri “az da olsa kazandım” sonucuna varıyor, alım gücüne bakan biri dörtte bire yakın kayıp görüyor. Değişen tek şey hangi bölene bakıldığı.
Ayrışmanın yönü ve büyüklüğü döneme göre değişiyor. Bu yüzden “dolar bazlı sonucu al, biraz düzelt” gibi bir kestirme yol yok.
Dolar bazlı bakmanın işe yaradığı yerler
Üç durum sayabilirim.
Uluslararası karşılaştırma. BIST 100’ü S&P 500 ile kıyaslayacaksan ikisi aynı para biriminde olmalı. Ortak birime çevirmeden yapılan kıyas, iki piyasanın performansı yerine iki para biriminin arasındaki farkı ölçer.
Döviz cinsinden yükümlülük. Ödemen dolarla yapılıyorsa — yurt dışı eğitim, döviz kredisi taksiti, ithal bir alım — senin için doğru bölen kurdur. Alım gücü sorusu bu durumda zaten dolar cinsindendir.
Kur hareketini varlık hareketinden ayırmak. Nominal getirinin ne kadarının varlığın kendi hareketinden, ne kadarının kurdan geldiğini görmek istiyorsan dolar bazlı getiri tam olarak bunu ayırır.
Anlatmadığı şey
Dolar bazlı getiri, dolar cinsinden alım gücünün sabit olduğunu varsayar. Değil. Doların da kendi içinde bir enflasyonu var; uzun dönemde bu, dolar bazlı sonucu da olduğundan iyi gösterir. Etki, liradaki enflasyonun yanında küçük kalır ama sıfır değildir.
Daha temel sınır şu: harcamalarını lirayla yapıyorsan, market alışverişinin karşılığı dolar bazlı getiride görünmez. Kiran, faturan ve gıdan bir kur oranına değil, yurt içi fiyat seviyesine bağlı.
Bu yüzden bu sitedeki araçlar üç sayıyı birden gösteriyor. Dolar bazlı sayı atılmıyor — yanına ne olduğunu söyleyen ikinci bir sayı konuyor.
Geçmiş bir tarihte farklı varlıklara yatırılan tutarın üç bazdaki sonucunu Altın mı Dolar mı Alsaydın aracı hesaplıyor.
Sonraki bölüm tek seferlik yatırımdan düzenli yatırıma geçiyor. Orada ölçmenin yeni bir zorluğu var: taksitler farklı aylarda yatırıldığı için farklı alım güçleri taşıyorlar.
Sayıların kaynağı: BIST 100 aylık ortalama ve USD/TL aylık ortalama TCMB EVDS, tüketici fiyat endeksi TÜİK. Örnekteki dönemler kapalı geçmiş pencerelerdir; geçmiş veri gelecek için bir vaat değildir.