Reel getiri nasıl hesaplanır
Reel getiri, paranın büyüme çarpanının fiyatların büyüme çarpanına bölünmesiyle bulunur. Tek cümlelik formül şu:
reel çarpan = (1 + nominal getiri) ÷ (1 + enflasyon)
reel getiri = reel çarpan − 1
Çıkarma değil, bölme.
Neden bölme
Çünkü iki büyüme birbirinin üstüne binmiyor, birbirini götürüyor. Paran 9,19 katına çıkarken fiyatlar 8,21 katına çıktıysa, elindeki para eskiden aldığın sepetin 9,19 ÷ 8,21 = 1,12 katını alabiliyor demektir. Sepet sayısı oranla bulunur, farkla değil.
Bölüm 1’deki örneği rakamlarıyla yürütelim. Ocak 2021 – Temmuz 2026:
- BIST 100 aylık ortalama: 1.528,48 → 14.049,41, çarpan 9,19
- TÜFE endeksi (2025 = 100 bazlı seri): 16,1251 → 132,31, çarpan 8,21
- Reel çarpan: 9,19 ÷ 8,21 = 1,12
- Reel getiri: +%12,0
Çıkarma yöntemi ve nerede kırıldığı
Çok yaygın bir kısayol, nominal getiriden enflasyon oranını çıkarmaktır. Aynı veriyle deneyelim:
| Yöntem | Sonuç |
|---|---|
| Çıkarma: %819,2 − %720,5 | +%98,7 |
| Bölme: 9,19 ÷ 8,21 − 1 | +%12,0 |
Aradaki fark 86,7 puan. Çıkarma yöntemi alım gücündeki artışı sekiz katından fazla göstermiş.
Negatif tarafta hata daha da büyük görünür. Aynı dönemde her ay yenilenen ortalama mevduat nominal olarak %668,3 getirdi:
| Yöntem | Sonuç |
|---|---|
| Çıkarma: %668,3 − %720,5 | −%52,2 |
| Bölme: 7,68 ÷ 8,21 − 1 | −%6,4 |
Alım gücündeki gerçek kayıp %6,4. Çıkarma yöntemi bunu %52 gibi gösteriyor; sekiz kat abartılı bir kayıp.
Çıkarmanın yönü sabit değil. Bazen olduğundan iyi, bazen olduğundan kötü gösteriyor. Bu yüzden “biraz sapıyor ama fikir veriyor” denemez.
Çıkarma ne zaman yaklaşık doğru
Enflasyon ve getiri küçükken. Nominal %12, enflasyon %8 olsun:
- Çıkarma: %12 − %8 = %4
- Bölme: 1,12 ÷ 1,08 − 1 = %3,70
Fark 0,3 puan. Bu koşullarda kısayol pratikte iş görür. Kısayolun yaygın olmasının sebebi de bu: düşük ve istikrarlı enflasyonlu ülkelerde yazılmış finans literatüründen geliyor. Türkiye verisine taşındığında varsayımı birlikte gelmiyor.
Kabaca kural: bölen (1 + enflasyon) 1’e ne kadar yakınsa, bölme ile çıkarma o kadar yakın sonuç verir. Enflasyon büyüdükçe iki yöntem birbirinden uzaklaşır ve hata enflasyon × reel getiri kadar birikir.
Dönem uzunluğunu unutmamak
Yukarıdaki %12,0 beş buçuk yılın tamamına ait. Yıllık karşılığı değil. Yıllığa çevirmek için reel çarpanın dönem uzunluğuna göre kökü alınır:
yıllık reel getiri = reel çarpan ^ (12 ÷ ay sayısı) − 1
66 ay için: 1,12 ^ (12 ÷ 66) − 1 = +%2,1 yıllık. Mevduat örneğinde aynı işlem −%1,2 yıllık veriyor.
Farklı uzunluktaki iki dönemi karşılaştırırken bu adım atlanamaz. Beş yıllık %40 ile iki yıllık %30 doğrudan kıyaslanmaz.
Hangi endeksi kullanmalı
Bu sitede TÜİK tüketici fiyat endeksi kullanılıyor, aylık çözünürlükte. Endeksin baz yılı zaman zaman değişir; çarpan hesabı bundan etkilenmez, çünkü aynı serinin iki ayı birbirine bölünüyor. Karışıklık ancak farklı baz yıllarına ait iki seri karıştırılırsa çıkar.
Endeksin kendi sepeti senin harcama sepetinle birebir aynı değil. Kiran, okul ödemen veya beslenme ağırlığın farklıysa senin yaşadığın fiyat artışı endeksten sapar. Bu, endeksi kullanmama sebebi değil; sonucu okurken akılda tutulacak bir sınır.
Kendi tutarlarınla hesabı yapmak için Reel Getiri Hesaplayıcı, tek bir tutarın iki tarih arasındaki alım gücü karşılığı için Enflasyon Hesaplama var.
Sonraki bölüm üçüncü baza, dolara geçiyor. Aynı yatırım için dolar bazlı sonuç ile reel sonuç aynı dönemde otuz puandan fazla ayrışabiliyor, bazen de ters işaretli çıkıyor.
Sayıların kaynağı: BIST 100 aylık ortalama ve mevduat faizi oranları TCMB EVDS, tüketici fiyat endeksi TÜİK. Örnekteki dönem kapalı bir geçmiş penceredir; geçmiş veri gelecek için bir vaat değildir.