BES neden göründüğü gibi değil
Bireysel emeklilik sisteminin tanıtımı tek bir sayının etrafında dönüyor: devlet katkısı. Yatırdığın her 100 liraya karşılık hesaba ek katkı yatırılıyor.
O sayı gerçek. Ama BES’in sonucunu belirleyen tek katman değil. Dört katman var ve dördü aynı anda hesaplanmadan sonuç bulunamaz.
Dört katman
Devlet katkısı. Kendi katkının belli bir oranı kadar ek tutar hesaba yatırılır. Bu, sisteme özel bir başlangıç avantajıdır ve gerçektir.
Hak ediş. Devlet katkısının tamamı ilk günden senin olmuyor. Sistemde kaldığın süreye bağlı kademeli bir oranla hak ediliyor. Erken ayrılırsan devlet katkısının hak etmediğin kısmı hesabında kalmıyor. Bu kural yalnızca devlet katkısına uygulanıyor; kendi yatırdığın para her durumda senin.
Fon işletim gideri. Fon, birikimin üzerinden yıllık bir oranla gider keser. Bu kesinti getiriden değil, birikimin tamamından yapılır ve her yıl tekrarlanır.
Stopaj. Çıkışta getiri üzerinden vergi kesilir. Oran, çıkış biçimine ve sistemde kalınan süreye göre değişir. Anaparaya dokunmaz — ne senin yatırdığın anaparaya ne de hak ettiğin devlet katkısının anaparasına; yalnızca ikisinin getirisi vergilenir.
Bu dördünün üstüne, önceki bölümdeki taksit sorunu da olduğu gibi biniyor: BES taksitli bir birikim düzeni, dolayısıyla farklı aylarda yatırılan liraların alım gücü farklı.
Neyin neyi götürdüğü
Hak ediş, devlet katkısını kısar. Fon gideri, birikimin tamamını her yıl biraz küçültür. Stopaj, getiriden keser. Enflasyon ise yatırdığın her taksiti geçmişte daha ağır hale getirir.
Bu dördü aynı yöne çalışmıyor. Devlet katkısı yukarı, diğer üçü aşağı. Sonucun işareti, hangisinin ne kadar baskın olduğuna bağlı ve bu süreye göre değişiyor.
Fon giderinin süreyle nasıl biriktiği tek başına görülebilir. Yıllık %1,85 gider varsayımıyla, birikimin ne kadarı gider olarak ayrılıyor:
| Süre | Birikimden ayrılan |
|---|---|
| 3 yıl | %5,4 |
| 6 yıl | %10,6 |
| 10 yıl | %17,0 |
| 20 yıl | %31,2 |
Yirmi yıllık bir birikimde bu tek kalem, birikimin yaklaşık üçte biri büyüklüğüne ulaşıyor. Yıllık oran olarak yazıldığında küçük görünen bir sayının bileşiklenmiş hali bu; büyüklüğü ancak süreyle birlikte ortaya çıkıyor.
Hak edişin nasıl çalıştığı
Aylık 1.000 lira katkıyla üç yıl, yani 36 taksit düşünelim. Kendi katkın 36.000 lira. Devlet katkısı oranı %20 ise bu havuza 7.200 lira ekleniyor.
Üçüncü yılın sonunda sistemden ayrılırsan, hak ediş kademesi %15 ise devlet katkısından sende kalan 1.080 lira oluyor. Geri kalan 6.120 lira hesapta kalmıyor.
Tanıtımdaki 7.200 lira ile ayrılırken görünen 1.080 lira aynı hesabın iki farklı anındaki değeri. İkisi de doğru, hangisinin geçerli olduğunu sistemde kalma süren belirliyor.
Taksitlerin gerçek maliyeti
Aynı 36 taksit Ocak 2023 – Aralık 2025 arasında yatırılmış olsun. Düz toplam 36.000 lira. Aralık 2025 fiyatlarına taşındığında bu taksitlerin toplam maliyeti 60.339 lira, yani düz toplamın 1,68 katı.
BES’in getirisini “36.000 lira yatırdım” cümlesinin üzerine kurarsan, üç yıllık bir hesapta bile paydayı %40 küçük almış oluyorsun.
Dördü birlikte: uçtan uca bir örnek
Şimdiye kadar katmanlar ayrı ayrı duruyordu. Aynı 36 taksitlik örneği dördünden birden geçirelim.
Bir varsayım gerekiyor: fonun ne kazandığı. Buraya bir tahmin koymak yerine aynı dönemde her ay o ayın ortalama oranıyla yenilenen bir mevduatı vekil olarak kullandım; bunun yıllık bileşik karşılığı %61,6. Bu, fonun gerçekte ne kazandığı değil, hesabın yürüyebilmesi için konan ölçülebilir bir yer tutucu.
Sonuç, sitenin BES aracının kullandığı hesabın aynısıyla üretildi:
| Adım | Tutar |
|---|---|
| Yatırdığın (36 × 1.000) | 36.000 TL |
| Kendi katkı havuzun, fon gideri sonrası | 76.424 TL |
| Devlet katkısı havuzu | 15.285 TL |
| Bundan hak ettiğin (%15) | 2.293 TL |
| Hak edemediğin | 12.992 TL |
| Brüt toplam | 78.717 TL |
| Vergiye tabi getiri | 41.637 TL |
| Stopaj (vergiye tabi getirinin %15’i) | −6.246 TL |
| Elde kalan | 72.472 TL |
Vergiye tabi getiri satırı, brüt toplamdan iki anapara kaleminin düşülmesiyle bulunuyor: kendi yatırdığın 36.000 lira ve hak ettiğin devlet katkısının anaparası olan 1.080 lira. Devlet katkısının kendisi vergilenmiyor, yalnızca getirisi vergileniyor.
Şimdi aynı sonucun iki farklı okunuşu:
| Payda | Getiri |
|---|---|
| Düz toplam, 36.000 TL | +%101,3 |
| Gerçek maliyet, 60.339 TL | +%20,1 |
Paran iki katına çıkmış görünüyor; alım gücün beşte bir kadar artmış. Aradaki 81 puanlık farkın tamamı bu bölümdeki dört katmandan ve önceki bölümdeki taksit sorunundan geliyor.
Dikkat çeken kalem, hak edilemeyen 12.992 lira. Üç yıl sonunda ayrılan biri için bu, elde kalan tutarın altıda birinden fazla. Devlet katkısı gerçek — ama üç yılda ne kadarının gerçekleştiği hak ediş kademesine bağlı.
Hesabın sırası neden önemli
Dört katmanı ayrı ayrı okuyup kafada birleştirmek pratik değil, çünkü etkileri çarpımsal ve süreye bağlı. Yukarıdaki tabloyu üreten hesap şu sırayla çalışıyor:
- Kendi katkın ve devlet katkısı ayrı iki havuzda büyütülür — çünkü hak ediş yalnızca ikincisine uygulanıyor.
- Fon gideri her yıl iki havuzdan da kesilir.
- Çıkışta stopaj yalnızca getiriye uygulanır: matrahtan hem kendi yatırdığın anapara hem de hak ettiğin devlet katkısının anaparası düşülür.
- Kalan tutar, taksitlerin enflasyona göre taşınmış gerçek maliyetiyle karşılaştırılır.
Sıra önemli: hak ediş uygulanmadan önce iki havuzun ayrılmış olması, stopaj uygulanmadan önce anapara ile getirinin ayrılmış olması gerekiyor. Dördünden biri eksik kalırsa çıkan sayı BES’in sonucu olmuyor.
Yasal oranlar (devlet katkısı, hak ediş kademeleri, stopaj) mevzuatla değişebiliyor. Bu sitede bu oranlar koda gömülü değil, tarihli bir parametre dosyasından okunuyor; aracın sayfasında oranların hangi tarihte mevzuata karşı doğrulandığı yazıyor. Kendi hesabını yaparken sözleşmendeki fon gideri oranına ve güncel kademelere bakman gerekiyor, çünkü ikisi de kişiden kişiye ve fondan fona değişiyor.
Dört katmanı birlikte hesaplayan araç: BES Hesaplama: Gerçek Getiri.
Sonraki iki bölüm birikimin sonuna geçiyor: biri çekim oranının neden bir sabit olmadığına, diğeri kendi sayını nasıl belirleyeceğine bakıyor.
Uçtan uca örnek, sitenin BES aracının kullandığı hesabın aynısıyla üretilmiştir. Varsayımları: aylık 1.000 TL katkı, 3 yıl, devlet katkısı %20, hak ediş %15, yıllık fon işletim gideri %1,85, çıkış stopajı %15 ve fonun brüt getirisi olarak Ocak 2023 – Aralık 2025 arasında her ay o ayın ortalama oranıyla yenilenen bir mevduatın yıllık bileşik karşılığı (%61,6). Bu oranların hiçbiri sabit değildir; yasal olanlar mevzuatla, fon gideri sözleşmeyle, getiri fonun kendi sonucuyla değişir. Mevduat faizi ve tüketici fiyat endeksi verisi TCMB EVDS ve TÜİK kaynaklıdır. Örnekteki dönem kapalı bir geçmiş penceredir; geçmiş veri gelecek için bir vaat değildir.