Finansal Okuryazarlık

Nominal getiri neden yanıltır: üç bazlı bakış

Bir yıl önce portföyünde 100.000 lira vardı. Bugün 140.000 lira görüyorsun. Yüzde 40 kazandın.

Bu cümlenin son üç kelimesi doğru değil. Daha doğrusu: eksik. Yüzde 40, bir şeyin arttığını söylüyor ama neyin arttığını söylemiyor. Lira sayın arttı. Alım gücün arttı mı, bu bambaşka bir soru ve cevabı aynı olmak zorunda değil.

Bu yazıda aynı portföyü üç ayrı bazda hesaplıyoruz. Kullanacağımız yöntem sitedeki reel getiri aracının yaptığı hesabın aynısı.

Üç baz

Nominal getiri en kolay olan. Bitiş bölü başlangıç, eksi bir. Kaç liran vardı, kaç liran var. Hiçbir şeyle karşılaştırmaz.

Dolar bazlı getiri, aynı iki tutarı kendi tarihlerinin kuruyla dolara çevirir. Sorduğu soru: bu para küresel olarak neye denk geliyor.

Reel getiri, nominal getiriyi TÜFE’ye böler. Sorduğu soru tek ve asıl olan soru: bu parayla eskisinden daha fazla şey alabiliyor musun.

Aynı portföy, üç sonuç

Örnekteki kur ve enflasyon değerleri gerçek: dolar/lira bir yıl içinde 40,70’ten 47,05’e gitti, TÜFE’nin yıllık değişimi ise %32,11 olarak açıklandı.

Nominal %40, gördüğün sayı. Dolar bazında %21,1, çünkü lira aynı dönemde değer kaybetti. Reel %6,0, çünkü enflasyon getirinin büyük kısmını götürdü.

Üçü de doğru. Üçü de aynı portföyü anlatıyor. Ama sadece sonuncusu “alım gücün ne oldu” sorusuna cevap veriyor, ve o cevap %40 değil %6.

Eşiği geçemeyen durum

Şimdi aynı yılı biraz daha az kazançla geçtiğini varsayalım: 100.000 lira 125.000 liraya gelmiş olsun. Nominal getiri %25. Fena görünmüyor.

Reel hesapta 1,25 bölü 1,3211 eşittir 0,946. Yani alım gücün %5,4 azaldı. Sitedeki araç bu durumda şunu yazar:

Kazanmadın. Daha az kaybettin.

Bu cümle sert ama doğru. Portföyün büyüdü, cüzdanın küçüldü. Yüksek enflasyonlu bir ekonomide yatırımın ilk işi zenginleşmek değil, enflasyona yetişmek. Onu geçtikten sonrası kazanç.

Eşik neresi

Reel getirinin sıfır olduğu nokta, nominal getirinin enflasyona eşit olduğu noktadır. TÜFE %32,11 iken portföyün %32,11 arttıysa yerinde saydın: ne kazandın ne kaybettin.

Bu eşik sabit değil. Enflasyon değiştikçe eşik de yer değiştirir, yani geçen yıl yeterli olan getiri bu yıl yeterli olmayabilir. Hesabı her dönem yeniden yapmak gerekmesinin sebebi bu.

Neden dolar bazı da lazım

Reel getiri asıl soruyu cevaplıyorsa dolar bazı ne işe yarar?

TÜFE bir sepetin fiyatını ölçer ve o sepet herkesin harcaması değildir. Kirası sepetin ortalamasından hızlı artan biri için TÜFE gerçek enflasyonunu olduğundan düşük gösterir. Dolar bazı bu tartışmanın dışında duran ikinci bir referans: ithal bir şey almak, yurt dışına gitmek ya da dövizle fiyatlanan bir hizmet söz konusu olduğunda ölçü o.

İkisini birlikte okumak, tek bir sayının verdiği rahatlığı bozar. Bozması iyidir.

Kendi hesabını yap

Yukarıdaki üç sayı, reel getiri aracına başlangıç tutarı, bitiş tutarı, iki tarihin kuru ve TÜFE değeri girilerek üretiliyor. Kendi portföyünle denemek en iyisi, çünkü nominal sayının ne kadarının gerçek olduğunu ancak kendi rakamlarında görünce anlıyorsun.

Geçmiş dönem verileri gelecek dönem için bir vaat değildir; buradaki hesaplar olmuş bir dönemi ölçer, olacak bir dönemi değil.